Gustaw Herling-Grudziński
Biografia
Gustaw Herling-Grudziński urodził się 20 maja 1919 roku w Kielcach w rodzinie wyznającej judaizm; jego imię w dzieciństwie brzmiało Gecel (vel Gustaw) Herling-Grudziński. Narodziny syna zostały zarejestrowane dopiero 17 lipca 1919 w Daleszycach.
W 1921 folwark w Skrzelczycach został sprzedany, a od tej pory rodzina mieszkała w Kielcach i w Suchedniowie, gdzie Jakub Herling-Grudziński nabył duży młyn i dom. Suchedniów wspominał później jako miejsce sentymentalne; utrzymywał kontakty z Anną Musiałówną z tej samej miejscowości.
Matka zmarła w 1932 roku, ojciec w 1943 roku. Maurycy i siostry przeżyli wojnę. Gustaw uczęszczał do Gimnazjum im. M. Reja w Kielcach, a mimo sprzeciwu ojca studiował dwa lata filologię polską na Uniwersytecie Warszawskim, pisał dla czasopism Ateneum, Pion, Nowy Wyraz i redagował tygodnik Orka na Ugorze.
15 października 1939 założył wraz z kolegami Polską Ludową Akcję Niepodległościową (PLAN), jedną z pierwszych polskich organizacji konspiracyjnych, której był szefem przez dwa miesiące. Wyjechał do Lwowa, skąd trafił do Grodna i pracował w teatrzyku kukiełkowym. W marcu 1940 próbował przedostać się na Litwę; aresztowany po opuszczeniu miasta przez NKWD trafił do więzienia i skazano go na 5 lat pobytu w obozach. Następnie, poprzez więzienia w Witebsku, Leningradzie i Wołogdzie, trafił do łagru w Jercewie. 20 stycznia 1942, po dramatycznej głodówce protestacyjnej, zwolniono go na mocy układu Sikorski-Majski. W obozach zawarł wstrząsający obraz rzeczywistości w Inny świat.
12 marca w miejscowości Ługowoje przyłączył się do Armii gen. Andersa. Służył w 3 Karpackim Pułku Artylerii Lekkiej na stanowisku radiotelegrafisty II dywizjonu. Walczył m.in. pod Monte Cassino, za co został odznaczony Orderem Virtuti Militari i Krzyżem Pamiątkowym Monte Cassino. Od 1 października 1944 do 15 lutego 1945 był słuchaczem kursu Szkoły Podchorążych Rezerwy Artylerii w Matera, kończąc go z wynikiem dobrym i lokatą 60., awansował na kaprala-podchorążego.
Po wojnie został emigrantem politycznym. Wraz z żoną Krystyną (z domu Stojanowską) przeniósł się do Londynu, gdzie był publicystą londyńskiego tygodnika Wiadomości, współtworzył i redagował miesięcznik Kultura oraz był członkiem Instytutu Literackiego. W 1952 jego żona popełniła samobójstwo.
W połowie 1946 przystąpił do Polskiej Partii Socjalistycznej na emigracji; publikował w Robotniku Polskim i Świetle; w 1948 wybrany zastępcą członka Komitetu Głównego PPS w Wielkiej Brytanii; na II zjeździe emigracyjnej PPS w Lens w 1952 został wybrany w skład Centralnego Sądu Partyjnego. W 1960 wystąpił z PPS. Laureat Nagrody Związku Pisarzy Polskich na Obczyźnie w 1965 roku. Później współpracował z Komitetem Obrony Robotników i Polskim Porozumieniem Niepodległościowym w kraju. W III RP działał w Ruchu Stu. W latach 1952–1955 pracował dla Radia Wolna Europa w Monachium. W 1955 osiadł na stałe w Neapolu, gdzie poślubił Lidię, córkę Benedetto Crocego. Podpisał List 59, pisarzy polskich na obczyźnie, solidarizujących się z protestem przeciwko zmianom w Konstytucji PRL.
W październiku 1989 wszedł w skład Rady Honorowej Komitetu Historycznego Badania Zbrodni Katyńskiej. W 1990 został laureatem Nagrody im. J. Parandowskiego przy PEN Clubie; w 2000 otrzymał doktorat honoris causa Uniwersytetu Jagiellońskiego. Postanowieniem Prezydenta RP z 5 czerwca 1998 został odznaczony Orderem Orła Białego. Zmarł 4 lipca 2000 na skutek wylewu krwi do mózgu i pochowany został na neapolitańskim cmentarzu Poggio Reale. Był członkiem Stowarzyszenia Pisarzy Polskich. W PRL jego nazwisko było objęte cenzurą; twórczość ukazywała się w Polsce dopiero po 1989 roku. W 1998 powstał film Rozważania o cnotach; w Jercewie odsłonięto pomnik pisarza w 2009; Sejm RP ustanowił rok Gustawa Herlinga-Grudzińskiego; w Kielcach Pedagogiczna Biblioteka Wojewódzka im. Gustawa Herlinga-Grudzińskiego otrzymała jego imię w 2024 roku; od 2000 roku jest patronem jednego z kieleckich rond.